Güneydoğu
Anadolu Projesi (GAP) dünyadaki örnekleriyle
karşılaştırıldığında kapladığı coğrafi alan, fiziksel
büyüklükleri ve hedefleri açısından iddialı bir projedir.
GAP, ülkemizin görece olarak az gelişmiş bölgelerinden birisi
olan Güneydoğu Anadolu Bölgesi'ndeki 9 ilde (Adıyaman,
Batman, Diyarbakır, Gaziantep, Kilis, Mardin, Siirt, Şanlıurfa,
Şırnak) uygulanmakta olan, çok sektörlü entegre bir bölgesel
kalkınma projesidir.
Entegre
niteliğiyle proje, sadece barajlar, hidro-elektrik
santralleri, sulama yapıları gibi fiziksel yatırımlarla sınırlı kalmayıp, bunların yanında ve birbiriyle eşgüdüm
içinde tarımsal gelişme, sanayi, kentsel ve kırsal
altyapı, haberleşme, eğitim, sağlık, kültür, turizm ve
diğer sosyal hizmetler gibi sosyo-ekonomik sektörlerin
geliştirilmesine yönelik yatırım ve etkinlikleri de içermektedir.
GAP giderek önem kazanan bölgeler arası eşitsizliklerin giderilmesini
hedefleyen devletin genel politikası çerçevesinde, kendi
hedeflerini oluşturmuştur. GAP, az gelişmiş
bölgelerdeki kalkınma potansiyelinin ortaya çıkarılmasının kendi başına ekonomik büyüme, toplumsal istikrar ve ihracatın
teşviki gibi ulusal hedeflere katkıda bulunacağına ilişkin
devlet politikası ile örtüşmektedir.
Nitekim GAP Kalkınma Hedefleri incelendiğinde,
bu gerçek açıkça ortaya çıkmaktadır:
GENEL KALKINMA HEDEFLERİ:
Ekonomik
yapıyı geliştirerek GAP Bölgesi'ndeki gelir düzeyini yükseltmek
ve böylece GAP Bölgesi ve diğer bölgeler arasındaki gelir
farklılığını azaltmak, kırsal alandaki verimliliği ve
istihdam olanaklarını artırmak, GAP Bölgesi'ndeki büyük
kentlerin nüfus emme kapasitesini artırmak, bölge kaynaklarının
etkili kullanımı yoluyla, kendi başına ekonomik büyüme,
sosyal istikrarın ve ihracatın teşviki gibi ulusal amaçlara
katkıda bulunmaktır.
TARIMSAL KALKINMA HEDEFLERİ:
Tarımsal
verimliliğin artırılması ve çiftçilik faaliyetlerinin
çeşitlendirilmesi yoluyla, kırsal bölgelerdeki gelir düzeyini
yükseltmek, tarımsal sanayilere yeterli girdi sağlamak,
istihdam olanaklarını artırarak kırsal nüfusun dışa göç
etme eğilimini en aza indirmek, ihraç edilebilir ürünlerin
üretilmesine katkıda bulunmaktır.
SINAİ KALKINMA HEDEFLERİ:
Bir
yandan GAP Bölgesi'nin ekonomik kalkınmasında itici bir
güç rolü oynayarak, diğer yandan eğitim-öğretim ve teknolojik
gelişme için talep yaratıcısı rolünü oynayarak GAP Bölgesi'nin
imajını, toplumsal refahını ve halkın motivasyonunu geliştirmek,
yüksek gelirli istihdam olanaklarını genişleterek, bölgelerarası
eşitsizliklerin giderilmesine katkıda bulunmak, ihracatın
teşviki ve döviz gelir ve tasarruflarının artırılması
konusundaki ulusal amaçlara katkıda bulunmaktır.
GAP PLANLAMA YAKLAŞIMI:
GAP
Master Planı'nın ortaya koyduğu hedeflerden de anlaşılacağı
gibi; bölge ekonomisini geliştirmeyi, bölgede yaşayan
vatandaşlarımızın gelir düzeyini artırmayı hedefleyen
GAP, ülke ekonomisine de önemli katkılarda bulunacak bir
proje niteliğindedir. GAP, iki yaklaşıma sahiptir. Bunlardan
birincisi Entegre Planlama Yaklaşımı, diğeri ise Sürdürülebilir
Kalkınma Felsefesi'dir. Bu iki yaklaşım birbirini tamamlayıcı
niteliktedir. Entegre yaklaşım, farklı kesimlerin (tarım,
sanayi, eğitim, sağlık vb. kesimler) bir arada ve eşgüdüm
içinde ele alınmasını içermektedir. Sürdürülebilir kalkınma
ve insani gelişme böyle bir yaklaşımın ayrılmaz bir parçası
ve sonucu olarak ortaya koyulmakta, tüm kalkınma gayretlerinin
merkezini "insan" oluşturmaktadır. Bu yönüyle,
GAP salt ekonomik büyüme hedefine yönelmiş bir proje olmayıp,
bir toplumsal dönüşüm projesi hüviyetini kazanmaktadır.
Tarımsal gelişmeye paralel olarak bireylerin gelir düzeylerinin
yükseltilmesi, üretim-tüketim ilişkilerinin farklılaşması
yaşam biçimine yansıyacak, sosyal gelişme ve değişmeyi
etkileyecektir. O nedenle GAP'ın sosyal boyutunun ayrı
bir odakta ele alınıp sosyal politika hedeflerinin bu
odakta geliştirilmesine gerek duyulmuştur. Çünkü söz konusu
değişimi yönlendirmek, ortaya çıkacak boşlukları doldurmak,
karşılanamayan ihtiyaçları karşılamak, yeni ekonomik ve
sosyal düzene bireylerin uyumunu sağlamak, değişmeyi teşvik
etmek ve hızlandırmak için mevcut durumun saptanmasına,
değişme potansiyelinin ve eğilimlerin tanımlanmasına,
ihtiyaç talep ve sorunların değerlendirilmesine gerek
vardır. Bu nedenle sosyal politika hedeflerini gerçekçi
olarak saptamak için bazı sosyal araştırmalar yapılmıştır.
Bunlar:
1) GAP Bölgesi Toplumsal Değişme Eğilimleri
Araştırması,
2) GAP Bölgesi Nüfus Hareketleri Araştırması,
3) GAP Bölgesi'nde Kadının Statüsü ve
Kalkınma Sürecine Entegrasyonu Araştırması,
4) GAP Bölgesi Baraj Göl Altında Kalacak
Yörelerde İstihdam ve Yeniden Yerleştirme Sorunları Araştırması,
5) GAP Sulama Sistemlerinin İşletme-Bakım
ve Yönetimi Projesi Sosyo-Ekonomik çalışmasıdır.
Projelerin amacı, bir yandan bölgenin toplumsal ve kültürel
yapısına, halkın ekonomik beklenti ve demografik eğilimlerine
ilişkin bilgi toplamak, öte yandan toplum katılımını harekete
geçirmek ve farklı toplum kesimlerini (kadınlar, göçerler,
topraksızlar, kent yoksulları, vb.) kalkınma sürecine
bütünleştirerek, bu değişik kesimler arasındaki sosyo-ekonomik
düzey farklılıklarını azaltmanın yollarını belirlemek
ve bu bilgiler ışığında somut eylem planları geliştirerek
uygulayıcı kurum ve kuruluşların dikkatine sunmaktır.
Toplumsal alanda yapılan araştırmaların bulguları ışığında
geliştirilen "GAP Sosyal Eylem Planı" toplumsal
kalkınma politikaları, stratejiler ve uygulanacak program
ve projeler konusunda, toplumsal kalkınmaya ilişkin bir
ana çerçeve oluşturmuştur. Bu çerçevenin içeriğindeki
kalkınma alanları; örgütlenme ve katılım, nüfus hareketleri
ve yerleşme, eğitim, sağlık, tarımsal yayım, istihdam,
mülkiyet ve arazi kullanımı olmak üzere yedi konu başlığı
altında ele alınmaktadır.
GAP SOSYAL POLİTİKA HEDEFLERİ:
Ortaya
çıkan genel durumun iyileştirilmesi, kalkınma sürecinin
hızlandırılması ve sorunlara çözüm getirmek amacıyla hazırlanan
"GAP Sosyal Eylem Planı"nın temel ilkeleri şunlardır:
1) GAP çerçevesinde doğa ve insan kaynaklarının
geliştirilmesi amacıyla yürütülen planlama, uygulama,
izleme ve değerlendirmeler, yöre insanının katılımı ile
yapılacaktır,
2) Temel kaynaklara ulaşılabilirliği
sağlayacak ve kaynakların verimliliğini artıracak önlemler
alınacaktır,
3) Kamu, yerel ve gönüllü kuruluşlarla
işbirliği yapılarak, kurumların insan gücü ve diğer potansiyelinden
(finansman, araç-gereç, teknik bilgi vb.) yararlanılacaktır,
4) Kadın ve genç nüfusa öncelik verilecektir.
GAP
Sosyal Eylem Planı'nda öngörülen politika hedefleri farklı
sektörler itibariyle aşağıdaki gibi oluşturulmuştur:
HEDEF 1 / Toplumsal Yapı:
.
Geleneksel örgütlenmelerden kalkınmaya engel olanların
ortadan kaldırılmasını hızlandırıcı çağdaş örgüt ve kurumların
etkinliğini artırmak.
. Bölgede yerel alt kültürlerin ve ulusal kültürün
olumlu bir sentezini sağlayacak kültür kurumlarının etkinliklerinin
yoğunlaştırılacağı bir altyapı oluşturmak.
.
Kalkınma sürecindeki değişimler gözönüne alınarak aile
birliğini desteklemek, aile içi demokratik ilişkileri
güçlendirmek.
HEDEF 2 / Tarım Sektörü:
.
Tarımsal yayımın sahadaki uygulamalarında, faaliyetlerin
çiftçi örgütleri, özel ve gönüllü kuruluşlara bırakılması
suretiyle yayımda etkinliği artırmak.
.
Kamunun yayımdaki görevini, bu kuruluşlarca yapılan uygulamaları
destekleme ve kalite kontrolünü yapmaya kaydırmak.
.
Kamunun eğitsel alandaki yatırımlarını tarımsal araştırma,
temel eğitim teknik ve mesleki eğitimde yoğunlaştırmak.
.
Tüm çiftçilerin kendi koşullarına uygun kaliteli bilgiye
ulaşabilirliklerini sağlamak.
.
Bölgede dinamik ve verimli tarımsal gelişmeyi engelleyici
ürün desenleri, üretim ilişkileri, mülkiyet yapısı ve
istihdamdaki aksaklıkları gidermek.
.
Bölgedeki tarım işletmelerinin verimli hale getirilmesi
için optimum büyüklükler saptayarak işletmeleri bu büyüklükten
uzaklaştıran eğilimleri ortadan kaldırıcı önlemler almak.
.
Çayır ve mera gibi ortak kullanım alanlarının korunması
yolunda önlemler almak.
HEDEF 3 / İstihdam:
. Bölgede ülke ortalamalarının üstünde olan kayıtlı
işsizlik oranını azaltmak.
.
Bölgeden daha önce göç etmiş olanlar başta olmak üzere,
sermaye sahibi ve nitelikli işgücünün bölgeye çekilmesini
özendirmek.
.
Kadının istihdamını engelleyici uygulamaların kaldırılması
ve istihdama katılımının özendirilmesi yolunda önlemler
almak.
.
Bölgede toplam geliri artırıcı ve gelirin dengeli dağılımını
sağlayıcı ekonomik ve sosyal önlemler almak.
.
Yerinde istihdam yaratacak tarıma dayalı ve tarım dışı
sanayi ve örgütlenmeleri desteklemek.
.
Bölgedeki doğal ve kültürel zenginlikleri, istihdam ve
gelir artırıcı üretken yatırımlara yönlendirmek.
.
Teknoloji seçiminde verimlilik ve üretkenlik yanında,
istihdam, sağlık ve çevre boyutlarını da gözönüne almak.
HEDEF 4 / Eğitim Sektörü:
. Bölgede eğitim düzeyini, özellikle kız çocuğu ve
kadınlar lehinde yükseltici önlemler almak.
.
Eğitim olanaklarının, nüfusun bütün kesimlerine yaygınlaştırılmasını
sağlamak.
.
Bölgede okuma-yazma ve okullaşma oranlarını en azından
Türkiye ortalamasına yükseltmek.
.
Yaygın ve örgün eğitimin işlevselliğini artırarak bu doğrultuda
olanaklar geliştirmek.
.
Bölgede örgün ve yaygın eğitimin etkinliğinin artırılması
için okul öncesi eğitim programları açılması ve yaygınlaştırılmasını
sağlamak.
.
Nüfusun büyük bölümünü oluşturan genç nüfusu kısa ve orta
vadede ekonomide etkin kılıcı, mesleki ve teknik eğitim
programlarına önem vermek.
.
Bölgede, gelişme ve çağdaşlaşma süreçlerine katılmamış
olan kadınların eğitim ve sağlık düzeylerinin ve sosyal
statülerinin yükseltilmesine özel önem vermek.
HEDEF 5 / Sağlık Sektör:
.
Bebek ve çocuk ölüm oranları ile doğurganlık oranlarını
en azından ülke ortalamalarına yaklaştırıcı önlemler almak.
.
Koruyucu sağlık hizmetlerini yaygınlaştırmak ve halkın
bu hizmetlere ulaşabilirliğini artırmak.
.
Bölgede sulamanın yaygınlaşmasıyla ortaya çıkabilecek
sağlık sorunlarını önceden tespit ederek önlenmesine yönelik
tedbirler almak.
HEDEF 6 / Nüfus:
.
Kalkınma hızı ile nüfus artış hızı arasındaki dengeyi
dikkate alan, sürdürülebilir kalkınma ilkesine uygun bir
nüfus politikası izlemek.
.
Nüfus hareketlerini, bölgenin toplumsal ve ekonomik potansiyellerinin
geliştirilmesi yönünde teşvik etmek.
.
Bölgesel kalkınmanın etkili bir biçimde gerçekleşebilmesi
için nüfusun merkez köylerde ve orta büyüklükteki kentlerde
yoğunlaşmasını sağlayacak özendirici önlemler almak.
HEDEF 7 / Yerleşim:
.
Toplumsal ve ekonomik gelişmelerin bir sonucu olarak yaşam
alanları daralan göçer ve yarı-göçer toplulukları yerleşik
yaşama geçirmek.
.
Baraj yapımından etkilenecek nüfusun yeniden yerleştirilmesinde,
toplumsal, kültürel ve ekonomik kalkınma ilkelerini gözetmek.
SONUÇ :
GAP'a
ilişkin toplumsal politikalar, bölgede sürdürülebilir
insani gelişme hedefine yönelmiştir. Bu politikalar temel
olarak sürdürülebilir kalkınmanın üç temel ayağı üzerine
oturmaktadır. Bunlar katılımcılık, kalkınmada eşitlik
ve adalet ve insan kaynaklarının geliştirilmesidir. Katılımcılık,
halkın kendisiyle ilgili politikaların oluşturulmasında
karar verme sürecine katılmasına olanak sağlamakta, kalkınma
sürecine toplumun, yerel yönetimlerin ve gönüllü kuruluşların
etkin katkı ve katılımını içermektedir. Katılım toplumun
kendi ayakları üzerinde durabilmesini, kalkınma çabalarını
bizzat omuzlayabilmesini ve örgütlü, demokratik toplumun
oluşabilmesinin yolunu açmaktadır. Aynı zamanda, bu yolla
hizmetlerin etkinliği ve niteliği yükselecek, gerçek gereksinmeler
karşılanabilecektir. GAP'a yönelik toplumsal politikalar
katılımın projelendirilmesini içermektedir. Kalkınmada
eşitlik, toplumun yoksun kesimlerinin kalkınmaya katılması,
eğitim ve sağlık gibi hizmetlere ulaşabilirliğinin artırılması,
istihdam olanaklarının yaratılması ve sosyal güvenlik
sistemin kapsamının genişletilmesini gerektiren toplumsal
politikaların temel hedeflerini oluşturmaktadır. Hizmet
ve yaşam kalitesinin geliştirilmesi ve tüm toplum kesimleri
için erişilebilecek çağdaş bir asgari yaşam standardını
sağlayacak dengeli bir dağılımın gerçekleşmesi sosyal
politikanın temel işlevselliğidir. GAP'a ilişkin toplumsal
politikalar, bu üç konunun bir arada gerçekleştirilmesine
yönelik projelerin hayata geçirilmesi yoluyla etkin kılınmaya
çalışılmaktadır. |
| |
|
